Maraş – Antep Savunmasında Karahasanlılar
Bu yazı, Ali Gültekin Biniş‘in “Karahasanlılar” kitabının İkinci Baskısından alınmıştır.
22 Şubat 1919 günü Maraş’ı işgal eden İngilizler, aralarında yaptıkları bir anlaşma sonucunda, 29 Ekim1919 günü şehri Fransızlara teslim etmişti[86]. Şehir halkı artık, Fransızlar ve onların destekledikleri Ermenilerle baş başa kalmıştı. Fransızların, Ermenileri desteklemeleri ve Türklere yapılan baskıları hoş görmeleri, Türk halkını oldukça tedirgin etmişti. Nitekim Fransızlar tarafından silahlandırılan ve şımartılan Ermeniler taşkınlıklarını her gün biraz daha artırarak, masum insanları öldürüyor ve her defasında da bu olaylara sebep olarak Türk halkını gösteriyorlardı. İşgal kuvvetlerine yapılan müracaatlar bir sonuç vermediği gibi, şehrin ileri gelenleri de Halep’e sürülmekle tehdit ediliyordu[87].
Bu gelişmeler üzerine Elbistan üzerinden Sivas’ta bulunan Hey’et-i Temsiliyye ile irtibata geçildi. Ardından Maraş’ta Müdafaa-ı Hukuk Cemiyeti’nin kurulmasına ilişkin çalışmaları yürütmek üzere Mustafa Kemâl tarafından önce Binbaşı Sudi Bey, sonra da Sivaslı Ali Bey Elbistan’a gönderildi. 28 Ekim 1919’da da Elbistan’a gönderilen Doktor Mustafa ve kardeşi Eczacı Lütfü, Kadıoğlu Hacı Hasan ve oğlu Ziya, Sarıkâtipoğlu Mehmet, Kocabaşoğlu Ömer ve Muallim Hayrullah, Sivaslı Ali Bey ile bir araya geldi. Burada yapılan görüşmeler sonunda Maraş’ta Kuva-î Milliyye’nin kurulmasına karar verildi[88].
Bu sırada Mustafa Kemâl, Maraş ve Antep’te halkı teşkilatlandırmak için, Yüzbaşı Kılıç Ali Bey ile Süvari Yüzbaşı Yürük Selim Bey’i görevlendirdi. Kılıç Ali Bey, Pazarcık’ta Atmalı Aşireti Reisi Yakup Hamdi ve Boyno oğlu Memik Ağa ile birlikte halkı teşkilatlandıracak ve bir kısım kuvveti ile Fransızların Antep üzerinden, Maraş’taki birliklerini takviye etmelerine engel olacak, bir kısım kuvveti ile de Eloğlu bölgesine giderek, İslâhiye-Maraş yolunu kapatacaklardı. Sivaslı Binbaşı Ali Bey, Elbistan Müdafaa-ı Hukuk Cemiyeti Başkanı Nâkipzâde Mehmet Bey ve arkadaşları birlikte Maraş ile Heyet-i Temsiliyye arasında irtibatı sağlayacak ve temin edebileceği silahlar ve birliklerle Maraş’ı destekleyecekti[89].
Bu sırada Maraş, Antep ve Urfa gibi Güney Anadolu vilayetlerini işgal eden İngilizler, Anadolu’da Mustafa Kemal Paşa’nın öncülüğünde gelişmekte olan millî hareketi engellemek amacıyla yoğun biçimde bölücülük faaliyetleri yürütüyordu[90]. Esas hedefleri Musul ve Kerkük petrol bölgelerini koruyacak kukla bir Kürt devleti kurmak olan İngilizlerin, Süleymaniye Sancağındaki siyasî temsilcisi ve İngiliz gizli servis ajanı Binbaşı Edward William Charles Noel[91], Elbistan kazasındaki dağ köylerini dolaşarak bölge halkını Millî Mücadele’ye ve Mustafa Kemal’e karşı ayaklanmaya teşvik ediyordu.
E. W. C. Noel, bu faaliyetleri kapsamında Elbistan ve Pazarcık civarında bulunan Atmalı Aşireti Reisi Yakup Hamdi Bey ile Sinemilli Aşireti Reisi Hasan oğlu Halil Erdem (Tapo Ağa) ile irtibata geçerek, olası bir İngiliz işgalini benimsemeleri yönünde telkinde bulunmuştu[92]. Ayrıca Yakup Hamdi ve Tapo Ağa’nın yayladaki çadırlarına giderek misafir kalan Noel, bu iki aşiretin nüfuslarını da kaydetmişti. Ziyaretleri sırasında Kürt millî duygularında bir uyanış gözlemlediğini ifade eden Noel[93], Yakup Hamdi Bey’in Türklere karşı sert bir tutum sergilediğini ve bu yönüyle bölgedeki diğer Kürt reislerinden farklı olmadığını ileri sürmüştü[94]. Ancak Yakup Hamdi Bey ile Tapo Ağa’nın Millî Mücadele’ye katılmaları, Noel’in bu kanaatinin yanlış olduğunu göstermiştir[95]. Dolayısıyla Yakup Hamdi Bey de Tapo Ağa da Noel’den silah almak için, Kuva-i Millîye karşıymış gibi bir tutum sergilemişlerdir.
Yüzbaşı Kılıç Ali Bey ile beraber Maraş ve Pazarcık Kuva-yı Maliye’sini yöneten Yakup Hamdi Bey, aşiretinden ve civardaki köylerden gelen eli silah tutan kişilerden oluşan bir milis birliği kurdu. Hamdi Bey, kurduğu bu silahlı güçle hem Maraş mücadelesinde hem de Antep savunmasında büyük katkılar sağladı[96].
Maraş’ın işgali sırasında Kuva-yı Millîye Reisi Arslan Bey, milis ve silah temini çalışmaları esnasında cezaevinde bulunan Yusuf Ağa (Edizer) ile görüşerek, Maraş Savunmasına katılması şartıyla tahliyesini sağlayacağını bildirdi. Yusuf Ağa’nın (Maho o.) bu teklifi kabul etmesi üzerine gerekli girişimler yapıldı ve kendisinden altmış adet silah temin etmesi istendi. Yusuf Ağa, memleketine döner dönmez silah toplama faaliyetlerine başladı ve kısa sürede taahhüt ettiğinden daha fazla silah temin etti[97][98] Ayrıca Karahasanlılardan oluşan bir milis birliği kurarak, topladığı silah ve milisleri Maraş Kuva-yı Milliyesi emrine verdi. Bu milislerden bazıları şunlardır[99].
· İbrahim Berktaş (Tullo İbrahim) 1905(?)-1974,
· Mısto Edizer (Delibaş Mısto) 1889-1970,
· Ahmet Çoban (İsmail oğlu) 1897-1972,
· Domo Demir (Kalo oğlu) 1885-1966
· Ali Tekin (Hüseyin oğlu) 1900(?)
· Şahin Güler (Yusuf oğlu) 1908(?)-1979,
· Hüseyin Kaş (Mahmut oğlu) 1845
· Hüso Karakuş (Kamo oğlu) 1896-1980,
· Hüseyin Işık (Hüso oğlu) 1891-1963,
· İbiş Biniş (İbrahim oğlu) 1869-1936
· İbo Demir (Kalo oğlu) 1896-1945,
· İbrahim Maviş (İbrahim oğlu) 1873-(?),
· Mamo Çetin (Halit oğlu) 1901-1926
Yörede toplanan bütün milisler, Elbistan Müdafaai-Hukuk Cemiyeti Başkanı Nâkipzâde Mehmet Bey’in Elbistan’daki evinde bir araya geldiler. Burada kendilerine verilen silahları ve kumanyaları alarak, gizlice Maraş’a gidip, Yakup Hamdi Bey’in kuvvetlerine katıldılar[100].Bu milislerden, Mehmet oğlu İbrahim Berktaş, Mahmut oğlu Hüseyin Kaş ve Halit oğlu Mamo Çetin Karayılan’ın kuvvetlerine katılarak, Antep savunması için savaştılar[101][102]. Diğer Karahasanlılar ise Maraş’ta kalarak, şehri Fransızlara karşı savundular.
Domo Demir, “Kaleye çıkan yokuşun bulunduğu yerde, Ermeni olan Agop Hırlakyan’ın[*]yüksek bir yerde çift katlı bir konağı vardı. Ermeniler, bu konağın çatısına kurdukları makineli tüfeklerle üstümüze durmadan ateş açıyorlardı. Siperlere geçinceye kadar, çok sayıda şehit verdik,”[103] demiş. Birkaç gün sonra, Karahasanlı milislerin yiyecekleri bitmiş ve açlıkla karşı karşıya kalmışlar. Bunun üzerine Domo İbrahim, Fransızların karargahındaki mutfaktan bir tepsi haşlanmış et ile bir tepsi pirinç pilavı alıp getirmiş. Pilavı yemişler ancak, domuz eti olabilir diye, çoğu etleri yememiş. Kendilerine gelentalimatla Fransızlar Maraş’ı terk edecekleri bildirilerek, çekilirken onlara ateş açılmaması ve bıraktıkları erzaka dokunulmaması talimatı verilmiştir.
Milisler yıkık bir duvarın arkasında mevzideyken, Fransızların çekildiğini görmüşler. Domo İbrahim, Fransızların yaptıklarını içerlemiş olacak ki “Bırakın da şunları yere indireyim!” demiş. Delibaş Mısto da “Hem ateş edilmemesi hususunda bize talimat geldi hem de sırtı dönük adama ateş edilmez!” diyerek, onu vazgeçirmiştir[104].
Karahasanlı milislerden Tullo İbrahim (Mehmet oğlu), Maraş, Antep ve Urfa kurtuluş mücadelelerine katılmıştır. Bir seferinde altı arkadaşıyla birlikte Maraş-Antep yolu üzerindeki Karabıyıklı mevkiinde Fransız birliklerine saldırarak uzun süre çatışmış, Fransızlara kayıp verdirmiş ve Antep’e intikallerini geciktirmiştir. Bu başarısı üzerine Şahin Bey tarafından takdir edilmiştir. Antep savunmasında Şahin Bey ve Molla Mehmet Karayılan’la birlikte savaşmış. Şahin Bey 28 Mart 1920 tarihinde şehit düştüğünde, Tullo İbrahim, onun on metre yakınındaymış. Antep Savunmasında gösterdiği üstün başarıdan dolayı Tullo İbrahim’e bir berat ve rozet verilmiş[105].
BELGE VE KAYNAKLAR
______________________________________
[86] Başdogan, Ferhat; Em. Kur. Alb. “Kahramanmaraş’ın Kurtuluş Savaşı” Gnkur. ATAŞE Başkanlığı Arşivi No: 1-218, Dosya No: 154
[87] Gnkur. ATAŞE Bşk.lığı Atatürk Özel Arşivi No: 24, Dos. No: 1336/13-3, F-21
[88] Yalçın Özalp, Maraş Direnişinin Başındaki Serkomser Ali Bey, s. 14-20.
[89] Başdogan, age .
[90] Harp Tarihi Vesikaları Dergisi yıl: 1954, Vesika No: 147
[91] Akbıyık, Y., Millî Mücadelede Güney Cephesi Maraş.
[92] Arık, H., Tarihi ve Kültürel Özellikleri ile Pazarcık. s. 52
[93] Öke, M.K. 1990, İngiliz Ajanı Binbaşı E. W. C. Noel’in Kürdistan Misyonu.
[94] Başdogan, age. Arşiv No: 1-218, Dos. No: 146
[95] Sarınay, Y., Osmanlı Belgelerinde Ermeni-İngiliz İlişkisi.
[96] Nihat Bozdağ, (Ali oğlu)
[97] Alaettin Edizer, (Mehmet oğlu).
[98] Başdoğan, age. (Nitekim Genel Kurmay Başkanlığı belgelerinde de Elbistan’da 400 adet silah toplandığı belirtilmiştir.)
[99] Bu milislerin adları, Ali oğlu Aligül Biniş, Mısto oğlu Hacı Edizer, Mehmet oğlu Alaettin Edizer, İbo oğlu Hacı Demir ve Mısto oğlu İmam Güler’den alınmıştır.
[100] Hacı Edizer, (Mısto oğlu).
[101] Demir, Mehmet Antep Savunması.
[102] Mustafa Maviş, (İbrahim oğlu). İbrahim oğlu İbrahim Maviş’in hem Maraş hem de Antep savunmasına katıldığını söyledi)
[*] Agop Hırlakyan, tedhişçi bir Ermeni’dir. Meclis-î Mebusan Maraş mebusudur.
[103] Şeyho Demir, Domo Demir’den aldığı bilgiyi nakletmiştir.
[104] Hacı Edizer, (Mısto oğlu), Delibaş Mısto’dan rivayet etmiştir.
[105] Yemliha Edizer, [Mehmet oğlu] bu bilgileri Tullo İbrahim’den aldığını söyledi.
